నామ స్మరణ
భజన, నామసంకీర్తనల ఔన్నత్యం గురించి వివరిస్తూ
నమస్తే తెలంగాణ పత్రిక (15.06.2026) సంచికలో
డాక్టర్ కప్పగంతు రామకృష్ణ రాసిన వ్యాసం
భజన అనేది కేవలం సంగీత గానం మాత్రమే కాదు; అది మనస్సు, వాక్కు, హృదయం భగవంతునితో ఐక్యమయ్యే ఆధ్యాత్మిక ప్రక్రియ. భగవంతుని నామాన్ని, గుణాలను, లీలలను గానం చేస్తూ ఆయనలో లీనమవడం భజన యొక్క అసలైన లక్ష్యం.
వేదకాలం నుంచే దైవస్తుతికి విశేష స్థానం ఉంది. ఋగ్వేదంలోని అనేక సూక్తాలు దేవతల మహిమను గానం చేయడానికి రచించబడ్డాయి. సామవేదం మొత్తం సంగీత రూపంలో భగవదారాధనకు సంబంధించిన మంత్రాలతో నిండి ఉంది. అందుకే సామవేదాన్ని "సంగీత వేదం" అని పిలుస్తారు. భగవద్గీతలో శ్రీకృష్ణుడు "సతతం కీర్తయంతో మాం" అని చెప్పి నిరంతరం తనను కీర్తించే భక్తులను అత్యంత ప్రియులుగా పేర్కొన్నాడు. ఈ కీర్తన, భజనలే భక్తిని పరిపక్వం చేసే ప్రధాన సాధనాలు.
భజన మనస్సును ఏకాగ్రం చేసే అద్భుతమైన సాధనం. సాధారణంగా మనస్సు అనేక విషయాలపై సంచరిస్తూ ఉంటుంది. భజన సమయంలో భక్తుడు భగవన్నామాన్ని పునఃపునః ఉచ్చరిస్తూ ఉండటం వల్ల మనస్సు దైవస్మరణలో స్థిరపడుతుంది. ప్రహ్లాదుడు బాల్యంలోనే "ఓం నమో నారాయణాయ" అనే నామస్మరణలో నిరంతరం లీనమై ఉండేవాడు. అతని ఏకాగ్ర భక్తి కారణంగానే హిరణ్యకశిపుని హింసలన్నింటినీ అధిగమించి చివరకు నరసింహస్వామి అనుగ్రహాన్ని పొందాడు. ఈ సంఘటన భజన, నామస్మరణల ద్వారా కలిగే మనోబలానికి గొప్ప ఉదాహరణ.
భజన భక్తిని పెంపొందించే మహోన్నత మార్గం. శ్రీమద్భాగవతంలో నవవిధ భక్తులలో "కీర్తనం" రెండవ స్థానంలో పేర్కొనబడింది. మహర్షి నారదుడు నిరంతరం "నారాయణ, నారాయణ" అంటూ భగవన్నామ సంకీర్తన చేస్తూ లోకాలకు భక్తి సందేశాన్ని వ్యాప్తి చేశాడు. ఆయన జీవితమే భజన శక్తికి ప్రత్యక్ష సాక్ష్యం. భగవంతుని నామాన్ని గానం చేయడం ద్వారా భక్తునిలో ప్రేమ, శరణాగతి, విశ్వాసం మరింత బలపడతాయి.
కలియుగంలో భజనకు మరింత విశేష ప్రాధాన్యత ఉంది. శ్రీమద్భాగవతంలో "కలౌ తద్దరి కీర్తనాత్" అని పేర్కొనబడింది. అంటే కలియుగంలో భగవంతుని కీర్తన ద్వారానే ముక్తిని పొందవచ్చని భావం. ఇతర యుగాలలో కఠినమైన తపస్సులు, యజ్ఞాలు, దీర్ఘకాల ధ్యానాలు అవసరమైనప్పటికీ, కలియుగంలో భగవన్నామ సంకీర్తనే సులభమైన మరియు శ్రేష్ఠమైన మార్గమని పురాణాలు వివరిస్తున్నాయి. అందుకే శ్రీ చైతన్య మహాప్రభువు హరినామ సంకీర్తన ఉద్యమాన్ని ప్రపంచవ్యాప్తంగా ప్రచారం చేశారు.
భజన అంతఃకరణ శుద్ధికి కూడా కారణమవుతుంది. అజామిళుని కథ దీనికి ప్రసిద్ధ ఉదాహరణ. జీవితాంతం పాపకార్యాలలో గడిపిన అజామిళుడు మరణ సమయంలో తన కుమారుని పేరైన "నారాయణ" అని పిలిచాడు. అయితే భగవన్నామ మహిమ వల్ల విష్ణుదూతలు వచ్చి అతనికి మోక్షమార్గాన్ని ప్రసాదించారు. ఈ కథ ద్వారా నామస్మరణ, భజనలలో ఉన్న అపారమైన పవిత్రతను భాగవతం బోధిస్తుంది.
భజన సామూహికంగా నిర్వహించినప్పుడు మరింత ఆధ్యాత్మిక శక్తిని ప్రసరిస్తుంది. పురాణాలలో మహర్షులు, దేవతలు కలిసి భగవంతుని స్తుతించిన సందర్భాలు అనేకం ఉన్నాయి. దేవతలు క్షీరసాగర మథన సమయంలో మహావిష్ణువును స్తుతించడం, గోపికలు శ్రీకృష్ణుని కీర్తించడం వంటి సంఘటనలు సామూహిక భక్తి శక్తిని తెలియజేస్తాయి. నేటికీ భజన మండళ్లు, సత్సంగాలు, నామసంకీర్తన కార్యక్రమాలు భక్తులలో ఐక్యతను, ఆధ్యాత్మిక చైతన్యాన్ని పెంపొందిస్తున్నాయి.
భజన మానసిక ప్రశాంతతను కూడా అందిస్తుంది. భగవన్నామాన్ని గానం చేసే సమయంలో మనస్సులోని ఆందోళనలు, భయాలు, నిరాశలు క్రమంగా తొలగిపోతాయి. మీరాబాయి, త్యాగరాజస్వామి, భద్రాచల రామదాసు, అన్నమాచార్యులు వంటి మహాభక్తులు తమ జీవితాల్లో అనేక కష్టాలను ఎదుర్కొన్నప్పటికీ భజన ద్వారానే దైవానందాన్ని అనుభవించారు. వారి కీర్తనలు నేటికీ కోట్లాది మందికి ఆధ్యాత్మిక ప్రేరణను అందిస్తున్నాయి.
త్యాగరాజస్వామి తన కీర్తనల ద్వారా "నామస్మరణ కంటే గొప్ప సంపద లేదు" అని బోధించాడు. భద్రాచల రామదాసు కారాగారంలో ఉన్నప్పటికీ శ్రీరాముని భజిస్తూ పరమానందాన్ని పొందాడు. అన్నమయ్య వేలాది సంకీర్తనల ద్వారా శ్రీ వేంకటేశ్వరస్వామి మహిమను ప్రపంచానికి తెలియజేశాడు. ఈ మహనీయుల జీవితాలు భజన అనేది కేవలం ఆరాధన మాత్రమే కాకుండా ఆత్మానుభూతికి మార్గమని నిరూపిస్తున్నాయి.
అంతిమంగా, భజన అనేది భక్తి, జ్ఞానం, వైరాగ్యాలను పెంపొందించే సులభమైన మరియు శక్తివంతమైన ఆధ్యాత్మిక సాధన. వేదాలు, పురాణాలు, మహనీయుల జీవితాలు అన్నీ భగవన్నామ సంకీర్తన యొక్క గొప్పతనాన్ని చాటిచెబుతున్నాయి. భజన ద్వారా మనస్సు పవిత్రమవుతుంది, హృదయం భక్తితో నిండిపోతుంది, జీవితం ప్రశాంతంగా మారుతుంది. అందుకే భారతీయ ఋషులు "నామస్మరణే మోక్షసాధనం" అని ఉపదేశించారు. నిత్యం భక్తితో చేసే భజన మనిషిని దైవానికి దగ్గర చేసి పరమానందాన్ని ప్రసాదిస్తుంది.
మధ్యయుగ భక్తి ఉద్యమం భజన సంప్రదాయాన్ని ప్రజల్లో మరింత విస్తరించింది. అన్నమాచార్యుడు తన సంకీర్తనల ద్వారా శ్రీ వేంకటేశ్వర భక్తిని ప్రజల్లో వ్యాప్తి చేశాడు. సద్గురు త్యాగరాజ స్వామి తన కీర్తనలలో రామనామ మహిమను గానరూపంలో ప్రతిపాదించాడు. పురందర దాసు, కబీర్, తులసీదాసు వంటి మహానుభావులు భజనను ప్రజలకు సులభమైన ఆధ్యాత్మిక సాధనగా అందించారు.
ఆధ్యాత్మిక దృష్టిలో భజన అనేక ప్రయోజనాలను కలిగిస్తుంది. భజన సమయంలో మనస్సు దైవచింతనలో నిలబడటం వల్ల చంచలత్వం తగ్గుతుంది. హృదయంలో భక్తి, వినయం, ప్రేమ, కరుణ వంటి సద్గుణాలు వికసిస్తాయి. సమూహ భజనలో పాల్గొనడం ద్వారా సత్సంగం లభిస్తుంది. సత్సంగం మనలోని దుర్వాసనలను తొలగించి సద్భావాలను పెంపొందిస్తుంది. భజనలో సంగీతం, లయ, నామస్మరణ, ధ్యానం అన్నీ కలగలసి ఉండటంతో మనస్సు సహజంగా ఏకాగ్రతను పొందుతుంది.
భజన యొక్క పరమలక్ష్యం భగవంతునితో అనుబంధాన్ని బలపరచడం. భజన ద్వారా భక్తుడు తన అహంకారాన్ని కరిగించి, దైవసన్నిధిని అనుభవిస్తాడు. నామం మరియు నామి (భగవంతుడు) వేరు కాదనే భావన భక్తి సంప్రదాయానికి మూలం. అందువల్ల భగవన్నామాన్ని గానం చేయడం అంటే భగవంతుని సన్నిధిలో ఉండటమే అవుతుంది.
